• Knokpartij der oude dieren nog onbeslist

    Wat is de meest oorspronkelijke diergroep? Met welke dieren is het dierenrijk begonnen, ongeveer 800 miljoen jaar geleden? Dat is een vraag die evolutiebiologen nu al decennia bezighoudt. Er zijn drie diergroepen die ervoor in aanmerking komen: sponzen, ribkwallen en plakdiertjes. Ik kan me zo voorstellen dat het u een zorg zal zijn, te weten of u afstamt van een spons, een ribkwal of een plakdiertje, maar voor mij is het een belangrijke vraag. Evolutiebiologen bestuderen de evolutie van het leven en dan kan het niet zo zijn dat je niet weet hoe het dierenrijk is begonnen.

    Jarenlang gingen biologen ervan uit dat de sponzen de oudste groep waren. Ze hebben geen darm en geen zenuwstelsel, maar het zijn wel echte dieren, al zijn ze heel eenvoudig. Ook de plakdiertjes gooiden hoge ogen omdat ze eruitzien als kleine kruipende schijfjes zonder veel structuur. Maar uit hun lichaam bleek al gauw dat ze niet de oudste kunnen zijn; ze zijn eerder verwant aan poliepen, niet aan ribkwallen of sponzen. Hun eenvoudige vorm is een afgeleid kenmerk. En de ribkwallen werden altijd ingedeeld bij de echte kwallen, waar ze ook veel op lijken. Kwallen zijn verder ontwikkeld dan sponzen dus de sponzen bleven aan de basis. Tot zover alles goed.

    Maar toen biologen het DNA van de diverse diergroepen gingen bekijken bleek dat de ribkwallen nog primitiever zijn dan de sponzen. Ribkwallen kent u wellicht als de doorzichtige geleibolletjes die je vaak vindt aan het strand en die zo mooi iriseren als je ze in een potje water doet. Volgens de DNA-gegevens zouden de ribkwallen dus aan de basis staan van de stamboom van de dieren. Dit was voor biologen moeilijk te verteren, omdat sponzen zoveel eenvoudiger zijn dan ribkwallen. Daarom heb ik bij de eerstejaarscolleges evolutiebiologie aan de VU ook altijd volgehouden dat er een fout moest zitten in de DNA-gegevens van ribkwallen. De kwestie werd bekend als de “knokpartij der oude dieren” (mijn vertaling van “slugfest of ancient animals”. Maar in 2023, na mijn pensioen, kwam er steeds meer bewijs ten gunste van de ribkwallen en ben ik omgegaan. Ik accepteerde het DNA-bewijs: ribkwallen zijn misschien toch het oudste.

    Waarom vertel ik u dit? In mijn HOVO-cursus over de evolutie van het menselijk lichaam behandelde ik vorige week de evolutie van de darm. Wanneer is de darm ontstaan, hebben alle dieren een darm en wat leren we daarvan over onze eigen darm? Welnu, sponzen hebben geen darmkanaal en ribkwallen wel. Dus als de sponzen de meest oorspronkelijke diergroep zijn is de darm later ontstaan en als de ribkwallen de oudste groep zijn is de darm even oud als de dieren en bij sponzen verloren gegaan.

    En ik zei dat het pleit sinds 2023 beslecht was en dat ik me erbij neergelegd had. Maar wat bleek: op de dag waarop ik dit uitlegde aan de HOVO-cursisten verscheen er een artikel in het tijdschrift Nature dat de zaak toch weer ter discussie stelde. De auteur heeft alle gegevens die sinds 2008 over dit onderwerp zijn verschenen op een rijtje gezet. Er zijn 21 artikelen over de knokpartij verschenen, waarvan 10 pleiten voor de sponzen als eerste en 11 voor de ribkwallen. Is het een nipte overwinning voor de ribkwallen? Mijn conclusie is, met de auteur van het artikel, dat de strijd nog onbeslist is. Ik kan weer rustig ademhalen. Ik schaar me weer onder de sponzen.

recente columns

Nieuw: Het menselijk lichaam in 50 verhalen

Lees de geschiedenis van het menselijk lichaam: vijftig organen, van tenen tot prefrontale cortex, van balzak tot zwezerik. Wanneer zijn ze ontstaan, hoe zijn ze door evolutie veranderd en hoe werken ze? Maak kennis met het zoogdier, het reptiel, de vis en de worm in ons lichaam. Afwijkingen, ziektes en onhandigheden, ze hebben allemaal een evolutionaire achtergrond. Een nieuwe canon van de mens. Uitgeverij Balans/VU University Press, ISBN 978 94 638 2432 3, 304 pagina’s, € 26,95.

Recente columns

Eerstvolgende lezing

26 maart 2026
Leven onder het maaiveld

Lezing voor Groei en Bloei, afdeling Alkmaar, aanvang 19:30 uur, Dorpshuis De Geist, Vinkenlaan 7, Sint Pancras

Nico van Straalen

info@nicovanstraalen.nl