recente columns

Alles gebeurt14 november 2026

De deadline was 1 november en dat was hard werken, maar het is op één dag na gelukt. Ik kon het manuscript voor mijn nieuwe boek inleveren op 2 november. Het boek heet “Een onwaarschijnlijk verhaal (hoe het leven op aarde ontstond)”. Ik schreef het samen met Louis Kroes, net als ik gepensioneerd hoogleraar, hij in Leiden, ik in Amsterdam. En we zijn er trots op. Het boek komt uit in maart 2027, maar staat vanaf vandaag in de voorjaarsbrochure van Uitgeverij Balans. Daar staan we, tussen verschillende beroemde schrijvers die dit voorjaar een boek uitbrengen. Wij kunnen als twee wat oudere witte mannen qua uitstraling natuurlijk niet op tegen Susan Smit, maar we staan wel mooi met haar in dezelfde brochure.

Het ontstaan van het leven hebben we een onwaarschijnlijk verhaal genoemd. Dat is vooral om tegenwicht te bieden aan de wijdverbreide gedachte dat het ‘zomaar’ kan gebeuren. Vooral onder sterrenkundigen heerst dat idee. Je hebt ergens een warm poeltje, er komt wat bliksem bij kijken en hoepla, na verloop van tijd krioelt het van de bacteriën. Maar degenen die dat denken hebben geen idee hoe ingewikkeld een bacterie is. Een eeuw geleden dachten biologen inderdaad dat een bacterie niet veel meer was dan een klontje protoplasma, een druppeltje met wat organische moleculen. De afstand tussen een warm soepje en een bacterie werd niet groot geacht. Maar dat is onzin.

Tegenwoordig weten we hoe ingewikkeld bacteriën zijn. Uit onderzoek blijkt dat de basale levensprocessen in bacteriën vrijwel hetzelfde zijn als die in ons eigen lichaam. Als je goed kijkt naar een willekeurige cel, bijvoorbeeld een darmcel, kijk je 4 miljard jaar terug, naar de eerste cel van het leven. Die eerste cel zit nog steeds in ons. De manier waarop chemische energie gemaakt wordt, de stofwisseling van suikers, eiwitten en vetten, de genetische code, het aflezen van DNA, het was allemaal al aanwezig bij de oercel die 4 miljard jaar geleden het licht zag.

De verklaring voor het ontstaan van het leven is daarom niet eenvoudig. Er komt veel bij kijken. Maar we werden onverwachts gesteund door een boekje van Harry Mulisch, met de titel “Het mirakel”. Het boekje uit 1955 is opnieuw uitgegeven in 2020 onder redactie van Marita Mathijsen, Mulisch-kenner en letterkundige. Het bevat een serie verhalen over “de heer Tiennoppen”, die worstelt met een ander, een verborgene die met zijn lichaam allerlei rare dingen doet waar hij geen invloed op heeft. Ik moest erg denken aan de humor van Barend Servet en Wim T. Schippers toen ik dat boekje las, erg studentikoos, echt een jonge Mulisch die zichzelf diepgravende vragen stelt.

Maar het mooiste van het boek is het motto, dat als volgt luidt:

Alles is mogelijk.

Wat mogelijk is, gebeurt.

Alles gebeurt.

‘BARBARA’’

Iedereen denkt natuurlijk dat met “Barbara” een vriendin van Mulisch bedoeld wordt. Die indruk wordt bevestigd door een foto van de jonge Mulisch bij een standbeeld van een vrouw, met handen als van een sfinx, die door Mulisch omarmd wordt, afgebeeld op de achterkant van het boekje. Wat dat standbeeld precies voorstelt en waar het staat, is niet bekend, maar de suggestie is dat het een standbeeld is van Barbara, de Barbara die Mulisch de regels van het motto heeft gegeven.

Maar terwijl wij ons eigen boek schreven ontdekten we dat “barbara” ook een term is uit de logica; het is een drieregelige redenering, een syllogisme, precies zoals in het motto van Mulisch: als je aanneemt dat in principe alles mogelijk is en alle dingen die mogelijk zijn ooit gebeuren, moet je wel concluderen dat alles vroeg of laat gebeurt. En die logica is wonderwel van toepassing op ons boek. Het motto van Mulisch is ook ons motto geworden: het ontstaan van het leven was een extreem onwaarschijnlijke gebeurtenis, maar gegeven de tijd (miljoenen jaren) en de omstandigheden (sterk afwijkend van het huidige aardse milieu) is het volkomen logisch dat het toch gebeurd is.

Hoe dat is gegaan leest u in ons boek.