• Meer stampen

    Begin vorige maand werd bekend dat de onderwijsprestaties van Nederlandse kinderen wederom achteruit zijn gegaan. Het was al niet best en het is de afgelopen drie jaar verslechterd, volgens een wereldwijd onderzoek gedaan door het programma voor internationale studentenbeoordeling PISA. Op leesvaardigheid bungelt Nederland onderaan de lijst, ver onder het gemiddelde van alle OESO-landen. Bij wiskunde scoort Nederland met een lichte achteruitgang nog steeds redelijk en bij de natuurwetenschappen is Nederland ook afgedaald maar zit nog net op het gemiddelde. Maar het ergste is: alle Europese landen gaan achteruit. De beste leerprestaties komen uit Singapore, Japan en Korea.

    Het PISA-resultaat gaf veel discussie in onderwijsland en ook onder columnisten. Ik zag één daarvan opmerken dat we het onderwijs minder moeten richten op feitelijke informatie (meestal heet het geringschattend “feitjes”) en meer op “begrijpen”. Het onderwerp wordt ook door de politiek geagendeerd, maar ik houd mijn hart vast. Voorshands vernielen die het onderwijs juist met dingen als “burgerschap” die thuishoren in de huiskamer, niet in het klaslokaal. Mijn stelling is tegengesteld: richt het onderwijs minder op begrijpen en meer op stampen.

    Het idee van “begrijpen” wordt zwaar overgewaardeerd. Begrijpen bestaat voor een groot deel uit “ergens aan gewend zijn”. Begrijpen werkt alleen als je ook de feiten kent. Je begrijpt de eerste wet van Newton als je de wet kent. Je begrijpt wat een breuk is als je breuken kunt optellen. Je begrijpt de tafels van vermenigvuldiging als je er mee om kunt gaan. Je kunt niet iets begrijpen wat je niet kent. En als je iets kent, als je de feiten beheerst en met elkaar in verband kunt brengen omdat je ze kent, begrijp je al een heleboel, vaak genoeg.

    Ik illustreer dat aan de opkomst van kunstmatige intelligentie. Niet voor niets zijn voor AI gigantische datacentra nodig. Zijn dat centra waarmee dingen begrepen worden? Nee dat zijn centra met data, dat wil zeggen gegevens, feiten, teksten. Alleen omdat je met AI-protocollen extreem snel kunt zoeken in extreem grote bestanden is AI intelligent. Door al die systemen razendsnel door te vlooien kan AI dingen met elkaar in verband brengen die een mens nooit zo snel zou kunnen. AI is intelligent omdat er een extreem grote verzameling gegevens achter zit, niet omdat AI iets “begrijpt”. Van mijn part mag je wat AI doet “begrijpen” noemen, maar dan in de zin van heel veel kennis beheersen en daarmee om kunnen gaan.

    Ook mijn VU-collega Erik Scherder is van mening dat AI de hersenen lui maakt. Hij spreekt van Afnemende Intelligentie. Geheugen vereist voortdurende training, kost inspanning en aandacht. Het grote mankement van passief vermaak, zoals ons dat aangeboden wordt op de smartphone en de televisie, is dat je alleen maar consumeert en stopt met zelf nadenken. Je leert niet je aandacht ergens bij te houden en je te concentreren. Voor volwassenen valt het scherm-effect nog mee, maar voor kinderen waarvan het brein nog in ontwikkeling is, is het desastreus. In de jaren zestig waarschuwde de Canadese filosoof Marshall McLuhan daar al voor. Hij noemde televisie een “koud” medium, doods en waardeloos.

    Stampen van kennis is niet populair, zeker niet in deze tijd waarin je alles heel snel kunt opzoeken. Stampen maakt het onderwijs ook niet leuk. Stampen maakt het onderwijs zelfs saai. Maar vergeet dat het onderwijs vooral leuk moet zijn. En voorkom dat kinderen alleen gaan stampen om een toets te halen. Verminder sowieso het aantal toetsen. Het stampen moet onderdeel zijn van het leren, de hele tijd, niet alleen voor een toets. Stampen moet gericht zijn op weten en onthouden. En je zult zien: als kinderen iets begrijpen omdat ze het weten, gaan ze het ook leuk vinden. De leukigheid moet geen doel zijn maar een gevolg.

recente columns

2e druk: Het menselijk lichaam in 50 verhalen

Lees de geschiedenis van het menselijk lichaam: vijftig organen, van tenen tot prefrontale cortex, van balzak tot zwezerik. Wanneer zijn ze ontstaan, hoe zijn ze door evolutie veranderd en hoe werken ze? Maak kennis met het zoogdier, het reptiel, de vis en de worm in ons lichaam. Afwijkingen, ziektes en onhandigheden, ze hebben allemaal een evolutionaire achtergrond. Een nieuwe canon van de mens. Uitgeverij Balans/VU University Press, ISBN 978 94 638 2432 3, 304 pagina’s, € 26,95.

Recente columns

Eerstvolgende lezing

02 september 2026 - 07 oktober 2026
Cursus Evolutie van het menselijk lichaam

Elke woensdag in Gorlaeus gebouw, Science Park Leiden. Opgave via HOVO-Leiden, https://www.universiteitleiden.nl/hovo

 

Nico van Straalen

info@nicovanstraalen.nl