• Bewustzijn is overal

    In de wetenschap stel je vragen en je probeert door onderzoek een antwoord te vinden. Maar soms wordt een vraag herhaaldelijk gesteld zonder dat er ooit een goed antwoord op komt. Een van mijn favoriete professoren van vroeger hield mij eens voor: “Nico, vragen die de hele tijd gesteld worden en waar nooit een antwoord op komt zijn geen goede vragen. Stop met die vragen te stellen. Stel de juiste vragen en je zult een antwoord vinden.”

    Hier was Bert Vlijm aan het woord, een kleurrijk type professor die je nu niet meer aantreft. Vlijm is overleden op 25 juli 2004 en ik mocht indertijd over hem een stukje schrijven voor het biologenblad, omdat ik zijn wetenschappelijke kleinkind ben: ik ben gepromoveerd bij een promovendus van Vlijm.

    Aan de uitspraak van Vlijm moest ik denken toen ik een paar weken geleden een lezing bijwoonde over het ontstaan van het leven. De lezing werd gegeven door Nick Lane, een Engelse onderzoeker die ik erg hoog heb zitten vanwege zijn baanbrekende nieuwe ideeën over hoe het leven ontstaan zou kunnen zijn. Maar tegen het einde van de lezing begon ik me ongemakkelijk te voelen omdat Lane de vraag stelde of er op het niveau van cellen en moleculen zoiets kan bestaan als “bewustzijn”.

    In elke cel zijn membranen, vliezen zou je kunnen zeggen, waar een elektrisch spanningsverschil overheen staat. Het is daarmee zoals bij een batterij: de ene kant is positief en de andere kant negatief. Het spanningsverschil wordt gebruikt om energie te leveren en alles in de cel aan de gang te houden. Het voltage is niet eens zo groot, enkele tientallen millivolts, maar de afstand is bijzonder klein waardoor er toch grote krachten op de membraan werken. Deze systemen komen voor in elke cel en zijn onderdelen. Lane beweerde dus dat deze elektrische verschijnselen, het transport van elektronen over een membraan, een vorm van bewustzijn vertegenwoordigen. Heeft een cel bewustzijn? Ik zat met mijn oren te klapperen.

    Maar het bleek nog veel verder te gaan. In het boek “Sterrenstof zijn wij” van sterrenkundige Margot Brouwer dat eerder dit jaar verscheen, wordt het “panpsychisme” genoemd. Het is een filosofische stroming die ervanuit gaat dat alle materie bezield is, vanaf de hele grote dingen zoals het universum tot aan de allerkleinste onderdelen van cellen en moleculen. Zelfs elektronen zouden een eenvoudige vorm van bewustzijn hebben, die de essentie van het “elektron-zijn” definieert. Het is niet zo dat al die vormen van bewustzijn hetzelfde zijn, een elektron voelt zijn omgeving anders dan een dennenboom, een fruitvlieg of een varken, maar er is wel een continue lijn van het allereenvoudigste bewustzijn van een elementair deeltje naar de vorm van bewustzijn die wij kennen, met alle bacteriën, schimmels, planten en dieren daartussen in. Er zijn ook neurowetenschappers die deze theorie aanhangen, zoals Jacob Jolij, onderzoeker aan de Universiteit Groningen, die een boek schreef met de titel “Wat is bewustzijn nou eigenlijk”. Er is een hele hausse ontstaan rond de gedachte “bewustzijn is overal”.

    Vaak verwijzen deze verhalen naar de kwantummechanica, een gebied van de natuurkunde waar weinig mensen iets van begrijpen. In 2025 was het 100 jaar geleden dat Erwin Schrödinger zijn golfvergelijking presenteerde, waarin elementaire deeltjes beschreven worden als golfverschijnselen, een volkomen maf idee dat wel goed blijkt te werken. De Amerikaanse natuurfilosoof Sean Carroll schreef in een recent artikel in het tijdschrift Nature: “Waarom natuurkundigen 100 jaar later nog steeds niet de kwantumtheorie begrijpen”. Het is grappig dat juist niet-natuurkundigen allerlei conclusies menen te moeten trekken uit een theorie die de natuurkundigen zelf niet begrijpen.

    Maar alles wat naar kwantummechanica ruikt gaat erin als koek bij het grote publiek, zoals indertijd ook het boek van de Engelse biochemicus Rupert Sheldrake. In 1981 introduceerde hij het concept van “morfogenetische velden”, een onzichtbaar medium waarmee organismen op afstand direct met elkaar kunnen communiceren. Zo zou bijvoorbeeld een groep mensen door heel intensief te schaken elders ter wereld het succes van schakende mensen kunnen bevorderen. Het boek van Sheldrake werd door het tijdschrift Nature indertijd gekwalificeerd als “de beste kandidaat om te verbranden sinds vele jaren” maar dat heeft de verkoop niet geremd.

    Of elektrische velden een vorm van bewustzijn vertegenwoordigen, of ook planten een vorm van bewustzijn hebben, of bewustzijn overal is, vind ik vragen in de categorie die door professor Vlijm terzijde geschoven werd. Je kunt de vraag stellen maar er komt geen antwoord. Stel betere vragen.

recente columns

Nieuw: Het menselijk lichaam in 50 verhalen

Lees de geschiedenis van het menselijk lichaam: vijftig organen, van tenen tot prefrontale cortex, van balzak tot zwezerik. Wanneer zijn ze ontstaan, hoe zijn ze door evolutie veranderd en hoe werken ze? Maak kennis met het zoogdier, het reptiel, de vis en de worm in ons lichaam. Afwijkingen, ziektes en onhandigheden, ze hebben allemaal een evolutionaire achtergrond. Een nieuwe canon van de mens. Uitgeverij Balans/VU University Press, ISBN 978 94 638 2432 3, 304 pagina’s, € 26,95.

Recente columns

Eerstvolgende lezing

26 maart 2026
Leven onder het maaiveld

Lezing voor Groei en Bloei, afdeling Alkmaar, aanvang 19:30 uur, Dorpshuis De Geist, Vinkenlaan 7, Sint Pancras

Nico van Straalen

info@nicovanstraalen.nl