De energie in je brein

Als je zelf ouder wordt ga je automatisch beter nadenken over wat je kunt doen om gezond oud te worden. Ik wil alles doen om te voorkomen dat mijn hersenen achteruitgaan. Een kleine toename van verstrooidheid of vergeetachtigheid is aanvaardbaar, maar hoe voorkom je akelige ziektes zoals die van Alzheimer? Daar wordt door hersenonderzoekers al jaren aan gewerkt, met enorme inspanningen, maar om eerlijk te zijn, de resultaten zijn beperkt. Dat komt natuurlijk doordat de hersenen een extreem ingewikkeld orgaan zijn dat we maar ten dele begrijpen. Op dit moment zijn er twee strategieën met bewezen succes, die uitstel van mentale achteruitgang kunnen bewerkstelligen: beweging en weinig eten. Het zijn allebei leefstijlveranderingen, waar boekenkasten vol over geschreven zijn. Mijn collega aan de VU, Erik Scherder, heeft in talloze presentaties laten zien hoe beweging, muziek, rust en focus de mentale scherpte kan bevorderen en zo tot uitstel van mentale achteruitgang kan leiden. We weten ook, vooral uit onderzoek aan dieren, dat de beste methode om de levensduur te verlengen bestaat uit “calorische restrictie”, d.w.z. het beperken van de energie-inname. Beheerst vasten is goed voor je, het verlengt je leven en overgewicht is zonder meer slecht.

Maar hoe het allemaal werkt is niet zo duidelijk. De hersenwetenschapper wil niet alleen een werkzame therapie ontwikkelen, maar ook begrijpen waarom die therapie werkt zodat je de behandeling kunt verbeteren en afstemmen op de patiënt. Dat lijkt nu duidelijk te worden in een baanbrekend nieuw artikel, gepubliceerd in het wetenschappelijke tijdschrift Frontiers in Science. Het is onderzoek van een Zwitserse groep van de Universiteit van Lausanne. De eerste auteur, Paulina Shichkova, die ook on-line toelichtingen geeft op het artikel, ziet eruit als een jonge vrouw van 25. Ik stond perplex en tegelijkertijd werd ik hoopvol: als er onderzoekers zijn die op zo’n jonge leeftijd wetenschappelijke doorbraken kunnen produceren, is de toekomst van de mensheid nog niet verloren, wat ook de president van de Verenigde Staten mag zeggen in al zijn domheid.

Waar gaat het over? De Zwitserse groep heeft een model gemaakt van de stofwisseling van de hersenen. Hun hypothese is dat mentale achteruitgang toe te schrijven is aan verlies van energievoorziening. Doordat het brein minder goed de energie kan opwekken om al die ingewikkelde denkprocessen te ondersteunen gaat het denken achteruit. Het ontstaan van plaques, dat we zien bij de ziekte van Alzheimer, is hiervan een gevolg. En een opvallend verschijnsel is dat het oudere brein uiteenvalt in los van elkaar functionerende eilandjes. De samenhang in de stofwisseling wordt minder. Dat blijkt als ze de hersenen van jonge en oude mensen vergelijken.

Het model is superingewikkeld, met 16.800 stofwisselingroutes die allemaal invloed op elkaar hebben.  Maar het laat zien dat als je middelen zou vinden om de energievoorziening van de hersenen op peil te houden, je veel kunt bereiken. Wat veel vertrouwen geeft is dat de behandelingen waarvan we weten dat ze werken (dieetrestrictie en beweging) in het model ook precies effect hebben op de energiehuishouding. Mogelijk leidt dit tot voedingssupplementen waarmee de energie in de hersenen opgereguleerd en op peil gehouden kan worden, in aanvulling op beweging en dieetrestrictie. Dan zou je heel erg aan het begin van de mentale achteruitgang kunnen ingrijpen. Maar voor de president van de Verenigde Staten komt het te laat, ben ik bang.